• प्रतिक हसन 

दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन (सार्क) को औपचारिक यात्रा सन् १९८५ मा भारत, पाकिस्तान, बंगलादेश, नेपाल, भुटान, श्रीलंका र मालदिभ्सले यो क्षेत्रीय मञ्च गठन गर्दा सुरु भएको थियो। पछि सन् २००७ मा अफगानिस्तान सार्कमा सामेल भयो। श्रीलंका र मालदिभ्स सार्कका आठ सदस्य राष्ट्रहरूमध्ये टापु राष्ट्र हुन्। अर्कोतर्फ नेपाल, भुटान र अफगानिस्तान भूपरिवेष्टित राष्ट्र हुन् ।

विश्वका अन्य क्षेत्रले क्षेत्रीय सञ्चार र सहयोग बढाएर जति अभूतपूर्व प्रगति गरेका छन्, त्यसरी नै यस क्षेत्रका राज्यहरूबिचको सञ्चार र सहकार्यलाई अपेक्षित स्तरमा पुर्‍याउन सकिएमा यस क्षेत्रको पनि विकास सम्भव छ भन्ने महसुस गर्दै यसको स्थापना गरिएको हो।  ।

सार्कको अन्य ब्लकहरूसँग तुलना

युरोपेली युनियन , आसियान, जीसीसी र अन्य क्षेत्रीय ब्लकहरूले क्षेत्रीय गठबन्धनमा सामेल भएर समृद्धि हासिल गरेका छन्। केही सदस्य राष्ट्रहरू बाहेक यी क्षेत्रीय गठबन्धनका नागरिकहरूले एक सहयोगी देशबाट अर्कोमा यात्रा गर्न चाहेमा भिसा लिन आवश्यक पर्दैन। यी क्षेत्रका नागरिकले एक देशबाट अर्को देशमा सडक, रेल, सामुद्रिक वा हवाई मार्गबाट ​​आ-आफ्नो क्षेत्रमा कुनै बाधा बिना आवतजावत गर्न सक्छन्। यी क्षेत्रका नागरिक पनि निजी कारमा एक देशबाट अर्को देश जान सक्छन्। यी क्षेत्रीय गठबन्धनहरूले आफ्नो क्षेत्रको विकासमा क्षेत्रीय व्यापारलाई बढी महत्त्व दिन्छन्। यसले क्षेत्रीय व्यापार बढाउन यी क्षेत्रहरूको विकासलाई गति दिएको छ।

सार्कको स्थापनापछि एक देशका नागरिकले भिसाविना अर्को देशमा जान पाउने आशा थियो । एक देशले अर्को देशलाई आवश्यकता अनुसार ट्रान्जिट सुविधा उपलब्ध गराउनेछ, जसमा निजी कारबाट एक देशबाट अर्को देशमा जान पनि पाइन्छ। तर, त्यो लक्ष्य अहिलेसम्म पूरा हुन सकेको छैन । र, निकट भविष्यमा त्यो हासिल गर्ने सम्भावना पनि छैन।

सार्कको स्थापनाको मुख्य उद्देश्य क्षेत्रीय सम्पर्क र सहयोग अभिवृद्धि गरी यस क्षेत्रलाई विश्वकै सबैभन्दा समृद्ध बनाउनु थियो । तर, स्थापना भएको करिब ३० वर्ष बितिसक्दा पनि त्यो लक्ष्य हासिल गर्न अझै लामो यात्रा बाँकी रहेको स्पष्ट छ ।

भारत आकार र जनसङ्ख्याको हिसाबले सार्क राष्ट्रहरूमा सबैभन्दा ठुलो हो। दोस्रो स्थानमा पाकिस्तान रहेको छ । सार्कको स्थापना हुनुअघि भारत र पाकिस्तानबिच तीन वटा युद्ध भएको थियो । बंगलादेश राज्यको जन्म सन् १९७१ मा पाकिस्तानमा कट्टर सङ्घर्षबाट भएको थियो । सायद, यो पृष्ठभूमिले पनि यस क्षेत्रलाई अन्य ब्लकहरू जस्तै अगाडि बढ्न रोकेको छ।

उपलब्ध श्रोत साधनको पुँजीकरण 

सार्क क्षेत्रमा विश्वको एक चौथाइ भन्दा बढी जनसङ्ख्या बसोबास गर्दछ। यो क्षेत्र संसारको सबैभन्दा धेरै जनसङ्ख्या भएको क्षेत्र हो। पछिल्लो समय यस क्षेत्रका देशहरूले कृषिमा ठुलो फड्को मारेका छन् । यस क्षेत्रको औद्योगिक विकासले आशालाग्दो अवस्था देखिए पनि बाटोमा थप विकासको सम्भावनालाई सदुपयोग गर्न आवश्यक छ । सार्क राष्ट्रहरूबिचको क्षेत्रीय व्यापारको दायरा अझै सीमित छ । यो दायरा फराकिलो भएमा सार्क सदस्य राष्ट्रहरूले आ–आफ्नो सिमानाभित्र अभूतपूर्व विकास गर्न सक्नेछन् ।

सार्क राष्ट्रहरूमध्ये नेपाल र भुटानलाई पूर्व, पश्चिम र दक्षिणमा भारतले घेरेको छ । उत्तरतर्फ चीनको सिमाना जोडिएका यी दुई राज्यको सिमाना पुरै कच्ची छ । त्यसैले, त्यो दिशामा सञ्चार धेरै अभेद्य छ। नेपाल र भुटान वैदेशिक व्यापारका लागि भारतमा पूर्ण रूपमा निर्भर छन् । यी दुई देशले लामो समयदेखि सार्कको क्षेत्रीय संरचनाबाट बङ्गलादेशको दुई बन्दरगाह चटगाउँ र मोड्ला हुँदै पारवहन सुविधाको माग गर्दै आए पनि कार्यान्वयनको सुस्त गतिले सार्कको भावनालाई कलङ्कित बनाएको छ ।

पूर्वी भारतका सात राज्यहरूलाई सेभेन सिस्टर भनिन्छ। यी सात राज्यहरू अन्य राज्यहरूले घेरिएको हुनाले यी राज्यहरूले चिकेन नेक कोरिडोर भनिने साँघुरो मार्गबाट ​​भारतको मुख्य भूमिसँग सञ्चार कायम राख्छन्। यस मार्गबाट ​​हुने आवागमनमा बढी समय खपत हुने र महँगो छ। भारत बंगलादेश हुँदै यी सात राज्यसँग सडक, रेल र जलमार्गबाट ​​पारवहन स्थापना गर्न इच्छुक छ। पानीको माध्यमबाट नाका खुला भए पनि विभिन्न ठाउँमा नदीको जलयापन क्षमता कम भएकाले वर्षभर फलदायी हुँदैन ।

अर्कोतर्फ, बङ्गलादेशले ट्रान्जिटको उपयोगको लागि सडक र रेलबाट पारवहनका लागि आवश्यक पूर्वाधार विकास गर्ने बाटोमा छ। बङ्गलादेशलाई दक्षिण एसिया र दक्षिण पूर्व एसियाबिचको ट्रान्जिट हब बन्न चाहन्छ । बङ्गलादेशले क्षेत्रीय सम्पर्कमा बढी ध्यान दिएको छ । बङ्गलादेशकी प्रधानमन्त्री शेख हसिना यस विषयमा उदार छिन् । उनले क्षेत्रीय देशहरूलाई सधैँ जोडिन आग्रह गर्छिन्। उनी नेपाल र भुटानका लागि बङ्गलादेशी बन्दरगाहहरू जस्तै चट्टोग्राम, मङ्गला, पायरा बन्दरगाह र निलफामारीको सैदपुर विमानस्थलको प्रयोगका लागि बाटो बनाउन चाहन्छिन्।

तत्कालको चिन्ता

हामीलाई अफगान संकट थाहा छ। यस्ता समस्यालाई सम्बोधन गर्न सार्कजस्ता क्षेत्रीय राष्ट्रहरूको मञ्च आवश्यक छ । क्षेत्रीय हितको अधिकतमताका लागि पाकिस्तान र भारतले सार्कलाई पुनर्जीवित गर्न मिलेर काम गर्नुपर्छ ।

यसैबिच भारत हुँदै बग्ने ५४ साझा नदी बंगलादेश हुँदै बङ्गालको खाडीमा पुगेका छन् । यी अधिकांश नदीहरू माथिबाट एकतर्फी रूपमा पानी निकालेर, भारतले जलविद्युत उत्पादन र कृषिमा सिँचाइ लगायत अन्तर्देशीय नदीहरूको जलयात्रा कायम राख्न प्रयोग गरिरहेको छ। भारतले एकतर्फी रूपमा पानी प्रयोग गरेका कारण बङ्गलादेशले प्रतिकूल अवस्थाको सामना गरेको छ र सार्कको भावनाले एक छिमेकी राष्ट्रलाई अर्को छिमेकीका लागि प्रतिकूल वातावरण सिर्जना गर्न कहिल्यै दिँदैन। क्षेत्रीय फाइदाका लागि भारतले बंगलादेशसँग मिलेर काम गर्नुपर्छ। भारतले पारस्परिक हितको लागि बंगलादेशसँगको निष्पक्ष टिस्टा सम्झौता चाँडै पूरा गर्नुपर्छ। यस क्षेत्रको ठुलो माछाको रूपमा यसको अरूप्रति केही जबाफदेहिता छ।

सार्कका अन्य सदस्य राष्ट्रहरू भारत भन्दा साना भएकाले सार्कको मर्मलाई बेवास्ता गर्दै भारतले सदस्य राष्ट्रहरूप्रति जहिले पनि ठुलो दुष्ट मनोवृत्ति देखाउँदै आएको छ । भारतको यस्तो व्यवहारका कारण एकातिर सार्क आफ्नो लक्ष्यमा पुग्न असफल भइरहेको छ भने अर्कोतर्फ अन्य सार्क सदस्य राष्ट्रको राजनीतिक स्थिरता पनि सङ्कटमा परेको छ ।

भारतको बंगलादेश र पाकिस्तानसँग सडक र रेलमार्ग भए पनि पारवहन सुविधा नहुँदा ट्रान्सशिपमार्फत व्यापार भइरहेको छ । यी तीन देशका नागरिकलाई पनि आवागमनको लागि भिसा चाहिने भएकाले सञ्चार सहज छैन। बंगलादेश र पाकिस्तानबाट भिसा लिएर यी दुई देशको यात्रा गर्न भारतीय नागरिकलाई जति सजिलो छ; यी दुई देशका नागरिकलाई भारतीय भिसा लिएर त्यो देशको यात्रा गर्न सजिलो छैन।

अहिले नेपाल र भुटानबिचको बंगलादेशसँगको व्यापार पारवहन नहुँदा ट्रान्सशिपमेन्टमार्फत भइरहेको छ । जसका कारण दुवै राज्यको आयात–निर्यात खर्च बढ्दै गएको छ ।

भारतको अर्थतन्त्र तीव्र गतिमा बढिरहेको छ । बङ्गलादेशको अर्थतन्त्र पनि दिनप्रतिदिन फस्टाउँदै गएको छ । साथै, दक्षिण एसियाका अन्य सबै देशको अर्थतन्त्र पनि विकास भइरहेको छ । यसका लागि सार्क राष्ट्रहरूले एक अर्काप्रति उच्च स्तरको मित्रता र सद्भाव देखाउनुपर्छ। अवसर र सहयोगको उत्कृष्ट सदुपयोग गर्नुपर्छ। सबै सदस्य राष्ट्रहरूले सार्कलाई क्षेत्रीय मञ्चका रूपमा पुनर्जीवित गर्नुपर्छ।

(हसन बंगलादेशको ढाकामा रहेर लेख्ने स्तम्भकार हुन्।)