एजेन्सी । यो संसारमा अरबौं वर्ष पहिला हीरा बनाइएको मानिएको छ । आज यी मध्ये केही हीराको चमकले हाम्रा आँखा चकित भएका छन् । यी अनन्त प्रेमको प्रतिज्ञा को रूपमा जानिन्छन् । तिनीहरूलाई समृद्धि र विलासिताको प्रतीकले हेरिन्छन् ।

पुरातन समयमा हिरालाई शुखशान्ति दिने बस्तुका रुपमा मानिन्थ्यो। यिनको प्रयोगले शक्ति मिल्छ भनिन्छ । यसले शत्रु, दुष्ट र दुःस्वप्नबाट जोगाउँछ भन्न किम्मदन्तिहरु रहेका छन् । नेपाल र भारतमा हिराको उल्लेख वेदहरूमा गरिएको छ । तिनीहरू हिन्दू देवता र देवीहरूको मनपर्ने पनि भएका छन्।

डटड ईस्वीको बौद्ध धर्मसंग सम्बन्धित ’डायमंड सूत्र’ अनुसार, हीरा एक यस्तो वस्तु हो जसको माध्यमबाट  सांसारिक भ्रममा प्रवेश गर्न सकिन्छ र वास्तविक र शाश्वत चीजहरूमा प्रकाश पार्न सकिन्छ । तर, यो सम्भवतः पुरातन ग्रीसमा सबैभन्दा राम्रो व्याख्या गरिएको छ । ग्रीकहरूले तिनीहरूलाई परमेश्वरको आँसु भने वा तिनीहरूलाई आकाशबाट खसेको ताराहरूको टुक्रा ठाने ।

हीराको बारेमा सबैभन्दा अचम्मको कुरा यो हो यसको सत्यता असाधारण छ । यससँग सम्बन्धित मान्यताहरू पनि अद्वितीय छन्। जुन तत्वबाट हीरा बन्छ, त्यही तत्व जीवनको आधार पनि हो र यो तत्व कार्बन हो। हीराहरू असाधारण रूपमा कडा हुन्छन्। उनीहरूमा उत्पतिको परिस्थिति देखिनै भारी दबाब सहन सक्ने क्षमता हुन्छ। तर, यदि हाइड्रोजन र तापक्रमको सही संयोजन छ भने, यो कार्बन डाइअक्साइडको रूपमा पनि उड्न सक्छ।

हीराहरू असाध्ययी उज्यालो र चम्किलो हुन्छन् । हिरा गर्मीमा  सबै भन्दा राम्रो कन्डक्टर हुन् । तापक्रमको कारण तिनीहरूको आकार धेरै कम परिवर्तन हुन्छ । यो क्षारीय र अम्लीय रसायनहरुको लागी पनि निष्क्रिय छ । गहिरो पराबैंगनी किरणहरूको कारण, यो पारदर्शी हुन्छ । यो केहि ज्ञात वस्तुहरूमध्ये एक हो जसमा नेगेटिभ इलेक्ट्रोनेगेटिभ हुन्छ ।

हिराहरु यस पृथ्वीमा धेरै थोरै ठाउँहरूमा प्राकृतिक रूपमा बनेका छन्। तिनीहरू पृथ्वीको माथिल्लो दुई तहहरूमा बन्छन् वा तिनीहरू उल्का पिण्डको प्रभावबाट बनेका हुन्छन्। हीराहरू धेरै विस्फोटक रूपमा पृथ्वीको सतहमा आउँछन्। यी हीराहरू इतिहासमा पृथ्वी भित्र भएको सबैभन्दा ठूलो विस्फोटको परिणाम हो। यी विष्फोटका कारण उत्पन्न भएका केही ज्वालामुखीहरूको जरा पृथ्वीमा धेरै गहिरो छ । सबै हीरा पारदर्शी हुँदैनन् । केहि हल्का पहेंलो र केहि खैरो छन्।

केही हीराहरू पनि रंगीन हुन्छन् र यसलाई ’फ्यान्टेसी’ भनिन्छ । रातो, नीलो र हरियो रंगका हीरा लगभग दुर्लभ छन् । सुन्तला, पहेंलो र थोरै पहेंलो हरियो हीरा सबै भन्दा सामान्य छन्।

तर एक पटक हीरा बनेपछि, तिनीहरूको क्रिस्टल जस्तो संरचनामा कुनै पनि धातुलाई समात्न र सुरक्षित राख्न सक्ने क्षमता हुन्छ। वैज्ञानिकहरूको लागि, यसले पृथ्वीको सबैभन्दा बाक्लो सतहमा पाइने खनिजको झलक दिन्छ। साथै, यसले पृथ्वीको माइलको गहिराइमा कस्तो अवस्था छ भन्ने पनि बताउँछ। निलो हीरा वा निलो हीरा यस अर्थमा धेरै असाधारण छ।

यो संसारमा अधिकांश हीराहरू पृथ्वीको १५० किलोमिटरको गहिराइमा बन्ने गरेका  छन् । नीलो हीरा पृथ्वीको सबैभन्दा तल्लो आवरणमा चार गुणा गहिरोसम्म पाइन्छ । सन् २०१८ मा भएको एक अध्ययनले यो कुरा खुलासा गरेको हो । अमेरिकाको जेमोलोजिकल इन्स्टिच्युटका भूगर्भविद् इभान स्मिथ भन्छन् हीरा जस्ता रत्नहरू धेरै महँगो हुन्छन् । त्यसैले तिनीहरू वैज्ञानिक अनुसन्धानको उद्देश्यका लागि पाउन गाह्रो हुन्छ । स्मिथ यस अध्ययनको शीर्ष लेखक हुन्।

हीरा मूल्यवान मात्र होइन । शुद्धताको हिसाबले पनि धेरै राम्रो हुन्छन । तिनीहरूमा अरू केही पाउने सम्भावना छैन। हिरा बाहेक, यसको निर्माणको समयमा बनेको अन्य कुनै धातु वा कुनै खनिज पदार्थ यसमा पाइँदैन ।

हीराको यो अपूर्णताले यसको बारेमा वैज्ञानिकहरूलाई थप जानकारी दिन सहयोगी साबित हुन्छ । यद्यपि वैज्ञानिकहरूले यस्ता ४६ वटा नीलो हीराको विश्लेषण गर्न सफल भएका छन् । जसमा केही चीजहरू संलग्न थिए। पृथ्वीमा ४१० देखि ६६० किलोमिटरको गहिराइमा जन्मिएको हुनुपर्छ भन्ने उनीहरुको विश्वास छ ।

यी मध्ये केही हीरा नमूनाहरूबाट हटाइएका छन् । तिनीहरू ६६० किलोमिटरभन्दा बढीको गहिराइमा बनाइएका छन्। अर्थात्, तिनीहरू पृथ्वीको सबैभन्दा तल्लो आवरणमा जन्मेका छन्।

यसरी, यी हीराहरू वास्तविक समय क्याप्सुल साबित भएका छन्। त्यो हो, तिनीहरूको जानकारी प्राप्त गर्छन् । जुन फेला पार्न लगभग असम्भव छ । अमेरिकन म्युजियम अफ हिस्ट्रीज जेम एण्ड मिनरल फारमका क्युरेटर र भूवैज्ञानिक जर्ज हर्लोले बीबीसी रील नेचुरललाई भने, “हामी पृथ्वीको भित्री भागमा जान सक्दैनौं।“ जहाँ हिरा उत्पादन हुन्छ । यसले सामान्यतया त्यहाँ जे छ त्यसलाई समेट्छ।

उनी भन्छन्, एक हिसाबले यो अन्तरिक्षमा अन्वेषण मिसन जस्तै हो। अन्ततः पृथ्वीको सतहमा केही हीराहरू भेटिन्छन् र तिनीहरूको बारेमा अध्ययन गर्ने मौका पाउँछौं। निलो डायमण्ड लामो समयसम्म इतिहासको रहस्य बनेको छ। हिराको यस्तो अचम्मको रङ किन हुन्छ भन्ने अहिलेसम्म थाहा छैन। अन्ततः यो पत्ता लाग्यो कि यसमा बोरोनको अवशेष छ। यो एक मेटालोइड केमिकल हो, जसमा हीराको बृद्धि हुँदा यसमा रहेको क्रिस्टलको जालीमा प्रवेश गर्ने क्षमता हुन्छ । तर यो रहस्यबाट पर्दा हटेपछि एउटा अड्कल आयो–

जब पृथ्वीको तल्लो आवरणमा हीरा बनेको थियो । जहाँ यसको तहमा बोरोन थियो । तब यो बोरोन कहाँबाट आयो यो अहिले पनि वैज्ञानिकका लागि खोजीको विषय नै छ । 

यस भू–रासायनिक पजलको जवाफले पृथ्वीको गहिराइको बारेमा पनि संकेत दिन्छ । स्मिथको नेतृत्वमा काम गरिरहेको अनुसन्धान समूहले यो अवधारणा ल्याएको हो। बोरोन महासागरको सतहबाट पृथ्वीको गहिरो तहमा गएको बताइएको छ । यो घटना तब भयो जब यसको टेक्टोनिक प्लेटहरू एकअर्का भित्र सर्दै थिए। यो प्रक्रिया सबडक्सन भनिन्छ । निलो डायमण्ड लामो समयसम्म इतिहासको रहस्य बनेको छ । हिराको यस्तो अचम्मको रङ किन हुन्छ भन्ने अहिलेसम्म थाहा छैन।

हीरा पानीले भरिएको खनिजहरू अवशोषित गरेर गहिरो समुद्रको भुइँमा फैलिन्छ। यो समुद्री प्लेटको क्रस्टमा पनि पुग्छ । नीलो हीरा वा नीलो रंगको हीरा सुन्दर र दुर्लभ मात्र होइन तर धेरै रोचक पनि छ । बीबीसी हिन्दी