अमेरिकी डलरको प्रभुत्व र आधिपत्य यतिखेर खतरामा परेको छ । पेट्राे डलरको रुपमा यसले विश्व बजारमा कमाएको ख्याति र प्रभुत्वमा ठुला ठुला पराकम्पहरू गइरहेका छन् । अमेरिकाका बैंकहरु एकपछि अर्को गर्दै धराशायी बनेका छन् । अमेरिकाका विश्वमा ख्याति कमाएका नामुद कम्पनीहरूले एकपछि अर्को गर्दै ठुलो संख्यामा कर्मचारी कटौती गरेको वा कटौती गर्ने योजना बनाएको कुरा सार्वजनिक भइरहेको छ ।

त्यहाँ बेरोजगारी जटिल समस्या बन्ने छाँट देखा पर्न थालेको छ । युद्धको कालो बादलले विश्वलाई ढाकिरहेका बेला विश्व अर्को महामन्दीको चपेटामा पर्ने सम्भावना बढ्दै गइरहेको छ । 

अहिले निर्माण भइरहेको परिस्थितिले मानिसहरूलाई सन् १९३० को दशकको महामन्दीको स्मरण गराउन थालेको छ । १९२९ देखि १९३९ सम्म चलेको उक्त महामन्दीमा लाखौँ अमेरिकीहरूले नोकरी गुमाएका थिए । प्रस्तुत तस्बिर सन् १९३० को महामन्दीको बेलाको हो ।  यसमा एक जना अमेरिकी नागरिक नोकरीको खोजीमा आफ्नो शरीरमा आफ्नै विज्ञापन गरेर भाैतारिइरहेकाे देखिन्छ।

यदि त्यस्तो अवस्था आयो भने त्यस बेला जस्तो नेपाल त्यो महामन्दीबाट अछुतो रहने वाला छैन। त्यसो त नेपालमा अहिले नै धेरै सकसपूर्ण दिनहरू काट्न सर्वसाधारण बाध्य बनिरहेको अवस्था छ।  जसबारे राज्य र सरोकारवाला निकाय बेखबर छन्।  उनीहरूलाई खासमा बजार कसरी दिनप्रतिदिन सुनसान बन्दै गइरहेको छ।  'सटर खाली छ', 'पसल बिक्रीमा' जस्ता सूचना हरेक गल्लीका पसलमा दिनप्रतिदिन  बढ्दैछन।

नेपालमा पनि अब चाँडै ठूलो संख्यामा बेरोजगारी समस्या बढ्ने देखिएको छ। यहाँका सडकमा पनि माथिको तस्बिरमा देखिए झैँ दृश्य देख्नुपर्ने दिन अब खासै टाढा छैन। 

यो सबै अवस्था निर्माणको लागि एक प्रमुख कारक बन्दै गएको "पेट्रो डलर"को शक्तिमा आउँदै गरेको ह्रासले कसरी भूमिका खेल्दै छ र यस क्रममा विश्व महाशक्ति अमेरिका कसरी सन् १९३० को दशक कै स्थितिमा पुग्ने सम्भावना छ भन्ने बुझ्न सबैभन्दा पहिले 'पेट्रो डलर' बारे बुझौँ।   

के हो "पेट्रो डलर" ?

"पेट्रो डलर" शब्दले सन् १९७० को दशकदेखि संयुक्त राज्य अमेरिकाले विश्वव्यापी तेल व्यापारमा प्रमुख मुद्राका रुपमा अमेरिकी डलरलाई कायम राखेको प्रणालीलाई जनाउँछ। यो व्यवस्थालाई अमेरिका र प्रमुख तेल उत्पादक राष्ट्रहरू, विशेष गरी मध्य पूर्वका देशहरू, जसले तेलको मूल्य अमेरिकी डलरमा मात्र राख्न सहमत भएका छन्, बिचको सम्झौताले समर्थन गरेको छ।

यद्यपि, हालका वर्षहरूमा, पेट्रो डलरको सम्भावित अवसान र तेल व्यापारमा अन्य मुद्राहरूको वृद्धिको बारेमा बढ्दो अनुमानहरू छन्। यस परिवर्तनलाई ड्राइभ गर्ने धेरै कारकहरू छन्।

एउटा कारक भनेको विश्व तेल बजारको परिवर्तनशील गतिशीलता हो। हालैका वर्षहरूमा संयुक्त राज्य अमेरिका एक प्रमुख तेल उत्पादक बनेको छ। यसले तेलको अमेरिकी आयातमा आफ्नो निर्भरता घटाउँदै लागेको छ। र, आपूर्तिकर्ताको रूपमा मध्य पूर्वको महत्त्वलाई समेत यसले कम गर्दै लागेको छ । योसँगै चीन तेलको प्रमुख उपभोक्ताको रूपमा उदाएको छ र तेल कारोबारमा आफ्नो मुद्रा युआनको प्रयोगलाई बढवा दिएर विश्व व्यापारमा आफ्नो प्रभाव बढाउन रुस, साउदी अरब, इरान लगायतका प्रमुख तेल निर्यातकर्ता मुलुकहरू सँग आफ्नो मुद्रामा तेलको कारोबार गर्ने सम्झौता समेत गरिसकेको छ।

यस्तो हुनुको अर्को कारक मध्यपूर्वमा अमेरिका र त्यसका परम्परागत सहयोगीहरूबिच बढ्दो तनाव हो। हालैका वर्षहरूमा, साउदी अरेबिया, संयुक्त अरब इमिरेट्स, र कतार जस्ता देशहरूले अमेरिकासँग पङ्क्तिबद्ध हुनुको सट्टा बढ्दो रूपमा आफ्नो स्वार्थलाई जोड दिँदै आएका छन्। त्यहाँ परम्परागत शत्रुको रुपमा रहेका साउदी अरब र इरान समेत आपसी सहकार्यका लागि चीनको मध्यस्थतामा तयार बनेका  छन्। 

यसले त्यो क्षेत्रमा रहेको शक्ति सन्तुलन र गतिशीलतामा उल्लेखनीय परिवर्तन भएको छ। यसले गर्दा यी देशहरूले भविष्यमा डलर बाहेक अन्य मुद्रामा तेलको व्यापार बढाउने तयारीमा लागिसकेका छन्। 

अहिले विश्वव्यापी मुद्रा प्रतिस्पर्धाको मुद्दा अहम् बनेको छ। अमेरिकी डलर दशकौँदेखि अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा प्रमुख मुद्रा रहँदै आए पनि युरो, येन र युआन जस्ता अन्य मुद्राहरूको वृद्धिले यसको स्थितिलाई चुनौती दिएको छ। यी मुद्राहरू विश्वव्यापी व्यापारमा अधिक व्यापक रूपमा प्रयोग हुने हुनाले, तिनीहरू तेल लेनदेनमा पनि सामान्य रूपमा प्रयोग हुन थालिसकेका छन्।

यदि पेट्रो डलरले विश्वव्यापी तेल व्यापारमा आफ्नो प्रमुख स्थान गुमाउने हो भने यसले अमेरिकी अर्थतन्त्र र विश्वव्यापी वित्तीय बजारहरूको लागि महत्त्वपूर्ण प्रभाव ल्याउन सक्छ। विश्वव्यापी रिजर्भ मुद्राको रूपमा डलरको स्थितिले अमेरिकालाई कम दरमा ऋण लिन र विश्वव्यापी आर्थिक नीतिमा महत्त्वपूर्ण प्रभाव पार्ने अनुमति दिएको छ। तर, अब त्यो धेरै दिन टिक्ने स्थिति देखिँदैन। 

यदि अन्य मुद्राहरूले विश्वव्यापी तेल व्यापारमा डलरलाई प्रतिस्थापन गर्ने हो भने, डलरको माग घट्न सक्छ, जसले मुद्राको अवमूल्यन गर्न सक्छ र सम्भावित रूपमा मुद्रास्फीति र आर्थिक अस्थिरता निम्त्याउने लगभग पक्का देखिएको छ।

समग्रमा, पेट्रो डलरको सम्भावित मृत्यु र तेल व्यापारमा अन्य मुद्राहरूको वृद्धि दूरगामी परिणामहरूको साथ देखा पर्ने एक जटिल मुद्दा बन्दै छ। यी गतिशीलताहरू आगामी वर्षहरूमा कसरी अगाडी बढ्छन् भनेर हेर्न बाँकी छ। तर, यो स्पष्ट छ कि विश्वव्यापी आर्थिक परिदृश्य परिवर्तन हुँदै छ र अमेरिकी डलरको प्रभुत्व अनिश्चित कालको लागि नरहनेमा कुनै शङ्का छैन ।