चुरोट छोड्नु स्वास्थ्यको लागि राम्रो हो। तर, कसरी छाड्ने? भाप लिने? परामर्शमा जाने? वा औषधि खाने ? यहाँ केही उत्तम तरिकाहरू छन्।

धूम्रपान छोड्ने कोसिस गर्ने जो कोहीले 'यो अति नै गाह्रो छ' भन्छन् । बियरमा साथीसँग चुरोट बाँड्ने वा छिटो "स्मोको" को लागी कामबाट भाग्ने चलन संसारभर नै छ। भर्खरैको अध्ययनले देखाए अनुसार ६० देखी ७० प्रतिशत मानिसहरू धूम्रपान छोड्ने प्रयासको पहिलो छ महिनामा फेरी दोहोर्‍याउँछन्।

लतका अन्य रूपहरू जस्तै, सिगरेट छोड्नु एक कठिन मनोवैज्ञानिक लडाई हो, जहाँ सामाजिक घटनाहरू, अवसाद वा साधारण दैनिक बानीहरूले त्यो जारी राख्न उत्प्रेरित गर्न सक्छ। तर दीर्घकालीन रुपमा परित्याग गर्ने हो भने त्यसको स्वास्थ्य लाभहरू धेरै छन्।

स्ट्रोक, कोरोनरी, हृदय रोग, क्यान्सर र समग्र स्वास्थ्यको जोखिमहरू धूम्रपान छोडेको हप्ता वा महिनाभरमा नै पर्याप्त सुधार हुन्छ। धूम्रपान विश्वमा हुने मृत्युको सबैभन्दा ठूलो कारण मध्ये एक हो । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको सन् २०१९ को तथ्याङ्क अनुसार संसारभरि हुने मृत्युको लगभग १४ प्रतिशत धूम्रपान सम्बन्धी रोगहरूको कारणले भएको छ। तीमध्ये धेरैको मृत्यु निम्न र मध्यम आय भएका देशहरूमा धूम्रपानको बढ्दो दरको कारण हो। र, हालसालैका अध्ययनहरूले यो अहिले पनि चलिरहेको प्रवृत्ति हो भनेर देखाएको छ।

"धूम्रपान एक ठूलो विश्वव्यापी स्वास्थ्य बोझ हो। यदि हामीले धूम्रपानको दरलाई घटाउन सकेनौँ भने यस शताब्दीमा विश्वव्यापी रूपमा एक अर्ब मानिसको मृत्यु हुनेछ, " बेलायतमा आधारित सार्वजनिक स्वास्थ्य परोपकारी संस्था धूम्रपान र स्वास्थ्यको कार्यका उप प्रमुख कार्यकारी हेजल चिजम्यानले भनेका छन् ।

चुरोटको लत किन लाग्छ?

जब तपाईँ चुरोट पिउनुहुन्छ । जलिरहेको सुर्तीले निकोटिन छोड्छ  जुन फोक्सोको माध्यमबाट रगतमा प्रवेश गर्दछ। त्यसपछि निकोटिन मस्तिष्कमा पम्प हुन्छ, जहाँ यसले निकोटिनिक एसिटिलकोलाइन रिसेप्टर भनिने न्यूरोन्सको सतहमा रिसेप्टरहरू सक्रिय गर्दछ।

यी रिसेप्टरहरू सक्रिय गर्नाले मस्तिष्कमा न्यूरोट्रांसमिटरहरू जस्तै डोपामाइन रसायनहरूको उत्पादनलाई ट्रिगर गर्दछ। डोपामाइनको रिलिजले लतको कारण बनाउँदैन। तर, जब यसले मस्तिष्कको एक विशेष भागमा कार्य गर्दछ यसले लत निम्त्याउन सक्छ। मस्तिष्कको त्यो भागलाई मेसोकोर्टिकोलिम्बिक सर्किट भनिन्छ।

र, यो लत कसरी काम गर्दछ भने जब निकोटिनले स्नायु प्रणालीमा डोपामाइन रिलिज ट्रिगर गर्दछ, यसले आरामदायी भावना उत्पन्न गर्दछ। तपाईँले पिउनुहुने प्रत्येक चुरोटले यो भावनालाई बलियो बनाउँछ, जसले गर्दा तपाईँलाई सिगरेटको लालसा हुन्छ र अन्ततः तिनीहरूको लत लाग्न थाल्छ।

त्यस कारण, जब हामी धूम्रपान रोक्न चाहन्छौँ, हामीले सिगरेट र स्नायुको भावना बिचको यो सम्बन्ध तोड्नु पर्छ। यो गाह्रो छ। यसलाई दीर्घकालीन रूपमा काम गर्नको लागि तपाईँलाई धेरै मद्दत चाहिन्छ। तर यो सम्भव छ।

छोड्ने तरिका धेरै छन्

सिगरेटको मनोवैज्ञानिक संलग्नता तोड्ने दुई मुख्य तरिकाहरू छन्: इच्छाशक्ति र आत्म-अनुशासन।

तपाईँ निकोटिनको लालसा पूरा गर्न उपचारहरू पनि प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ तर सक्रिय धूम्रपानसँग सम्बन्धित स्वास्थ्य समस्याहरू बिना मात्रै यसो गर्नु ठिक हुन्छ ।

उपचारका तीन प्रकार छन्। पहिले, निकोटिन प्रतिस्थापन उपचारहरू छन्, जस्तै चुइगमहरू, वा इनहेलेटरहरू (इन्हेलरहरू पनि भनिन्छ) जसले बिस्तारै निकोटिन छोड्छ, धूम्रपान गर्ने इच्छालाई रोक्छ मद्दत गर्छ । निकोटिन आफैमा हानिकारक छैन चुरोटबाट निस्कने धुवाँ धेरै हानिकारक हुन्छ । त्यसबाहेक भेरेनिकलाइन र बुप्रोपियन जस्ता औषधिहरू छन्।

भेरेनिकलाइनले तलतल लगाउने मार्गमा डोपामाइन रिलिजलाई बढवा दिन्छ भेरेनिकलाइन धूम्रपानको नक्कल गर्दै र धूम्रपान रोक्नबाट हटाउने लक्षणहरू कम गर्दछ।  

बुप्रोपियनले समान रूपमा काम गर्दछ, तर फरक न्यूरोट्रांसमिटर प्रणाली मार्फत यसले काम गर्छ जसलाई जीएबीए भनिन्छ। जीएबीए मुख्य न्यूरोट्रांसमिटर हो जसले मस्तिष्क गतिविधिलाई कम गर्छ।

"औषधिहरू महँगो उपचार भए तापनि स्वास्थ्य र स्वास्थ्य प्रणालीहरूमा धूम्रपानको प्रभावलाई हेर्नुभयो भने तिनीहरू धेरै लागत प्रभावी हुन्छन्," चिजम्यानले भनेका छन्।

ई-सिगरेट - राम्रो वा नराम्रो?

जब धूम्रपान छोड्ने कुरा आउँछ ई-सिगरेटको एक अनौठो महत्त्व छ। के तिनीहरू पनि सुरक्षित छन्? "इ-सिगरेटले तपाईँलाई धूम्रपान रोक्न मद्दत गर्न सक्छ भन्ने राम्रो प्रमाण छ। तर, तिनीहरू गैर-चिकित्सकीय रूपमा इजाजत पत्र प्राप्त उत्पादन हुन्, त्यसैले तिनीहरूलाई औषधिको रूपमा मान्यता छैन," चिजम्यानले भने।

"ई-चुरोट छोटो र मध्यम अवधिमा सुरक्षित हुन्छ । कमसेकम यो परम्परागत चुरोट भन्दा कम हानिकारक छ", चीजम्यानले अगाडी थप्दै भनेका छन्, "यो सम्भव छैन [वापिंग] उत्पादनहरू लामो अवधिमा जोखिममुक्त हुन्छन्।"

अर्को चिन्ता भनेको ई-सिगरेटले नयाँ लतहरू सिर्जना गर्न । यो विशेष गरी युवाहरूमा चिन्ताजनक रहेको केही प्रमाणहरूले देखाएको छ । अध्ययनले देखाएको छ कि भ्याप गर्ने किशोरहरूले भविष्यमा चुरोट खाने सम्भावना बढी हुन्छ।

के हो उत्तम विधि?

वैज्ञानिकहरु के कुरामा सहमत छन् भने एकै समयमा धेरै विधिहरू प्रयोग गर्नु सबैभन्दा उत्तम तरिका हो। ७००  भन्दा बढी क्लिनिकल अध्ययनहरूको सन् २०२०को मेटा-विश्लेषणले पत्ता लगायो कि धेरै विधिहरू संयोजन गर्दा मानिसहरूलाई चुरोटबाट परित्याग गर्न सहज हुने रहेछ । जसका कारण उत्कृष्ट परिणामहरू आएका छन्।

जबकि सबै व्यक्तिगत उपचारहरू प्रभावकारी छात तर जब तपाइँ तिनीहरूलाई एकसाथ संयोजन गर्नुहुन्छ कि तपाइँ साँच्चै परिणामहरू देख्न सुरु गर्नुहुन्छ। "धूम्रपान रोक्नको लागि सबैभन्दा प्रभावकारी तरिका भनेको व्यवहारिक समर्थन हो जसले तपाईंलाई लालसाको मनोवैज्ञानिक पक्षसँग व्यवहार गर्न रणनीतिहरू बनाउन मद्दत गर्दछ। औषधीले पनि धूम्रपान रोक्नको शारीरिक साइड इफेक्टहरूसँग सम्झौता गर्न मद्दत गर्दछ," चिजम्यानले भने।

धुम्रपान छाड्ने सबैको बाटो फरक हुन्छ। कोही सजिलै छोड्न सक्छन्, अरूलाई वर्षौंसम्म उपचार चाहिन्छ। तपाइँलाई  उत्तम तरिका फेला पार्न केहि समय लाग्न सक्छ। तर अहम् प्रश्न यो छ कि 'के तपाईं साँचिकै धुम्रपान छोड्न चाहनुहुन्छ?'

 तर जब तपाईँ तिनीहरूलाई एकसाथ संयोजन गर्नुहुन्छ कि तपाईँ साँच्चै परिणामहरू देख्न सुरु गर्नुहुन्छ। "धूम्रपान रोक्नको लागि सबैभन्दा प्रभावकारी तरिका भनेको व्यवहारिक समर्थन हो जसले तपाईँलाई लालसाको मनोवैज्ञानिक पक्षसँग व्यवहार गर्न रणनीतिहरू बनाउन मद्दत गर्दछ। औषधीले पनि धूम्रपान रोक्नको शारीरिक साइड इफेक्टहरूसँग सम्झौता गर्न मद्दत गर्दछ," चिजम्यानले भने।

धूम्रपान छाड्ने सबैको बाटो फरक हुन्छ। कोही सजिलै छोड्न सक्छन्, अरूलाई वर्षौँसम्म उपचार चाहिन्छ। तपाईँलाई  उत्तम तरिका फेला पार्न केही समय लाग्न सक्छ। तर अहम् प्रश्न यो छ कि 'के तपाईँ साँच्चिकै धूम्रपान छोड्न चाहनुहुन्छ?'